Jakub Romaniak (Roman)
Dodano: 2020-06-03 17:14:49

-Ocena wiarygodności i autentyczności dokumentów Konrada I Mazowieckiego dotyczących Krzyżaków

1187-01-01 - 1247-08-31

Konrad Mazowiecki był jednym z najbardziej aktywnych książąt walczących o krakowski tron podczas trwania rozbicia dzielnicowego. Podczas swego długiego panowania wydał liczne przywileje dla szlachty, Kościoła oraz Zakonu Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwanych potocznie Krzyżakami. Większość tych dokumentów przetrwała do naszych czasów albo w postaci oryginału, albo transumptów. Część znajduje się także jako odpis w Metryce Koronnej. Niestety wiele z tych dyplomów uległa zniszczeniu lub zaginęła podczas II wojny światowej. Celem mojego artykułu jest ocena wiarygodności oraz autentyczności wybranych dokumentów wytworzonych przez protokancelarię Konrada Mazowieckiego.

Moim głównym źródłem jest Zbiór ogólny przywilejów i wspominków mazowieckich wydany w 1919 roku przez Jana Korwina Kochanowskiego[1]. Wydał on ponad 140 przywilejów oraz informacji kronikarskich dotyczących Konrada I. Dokumenty jakie wybrałem do artykułu dotyczą tylko i wyłącznie spraw związanych z Krzyżakami. Tworząc repertorium wzorowałem się na Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej Zofii Kozłowskiej-Budkowej z 1937 roku[2].

 

Dokument 1

Conradus, dux Masoviae et Cuiaviae, Hospitali sanctae Mariae de Domus Teutonicorum terram Culmensem et villam Orłów perpetua confert proprietate possidendas.

Konrad, książę Mazowsza i Kujaw, Szpitalowi Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego ziemię chełmińską i wieś Orłów nadaje w wieczyste posiadanie.

Wyd. Koch. Nr 264

Literatura: J. Bieniak, Studia…, s. 11, 40; T. Nowakowski, Idee areng…, s. 150; J. Piętka, Fałszywe, niepewne…, s. 297; A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza…, s. 127; S. K. Kuczyński, Pieczęcie..., s. 270-272; M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien…, s. 115; B. Włodarski, Polityczne plany..., s. 26; J. Mitkowski, Początki klasztoru..., s. 77, M. Dygo, Studia nad początkami..., s. 35; J. Piętka, Urzędnicy..., s. 130, 160; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne..., s. 167- 170; J. Szymczak, Udział..., s. 29; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32; S. Kętrzyński, Zarys nauki o..., s. 166.

Uwagi: Oryginał tego dokumenty był przechowywany w Archiwum Głównym Królestwa Polskiego. Obecnie jest uznawany za zaginiony. Jeszcze w XVIII wieku dokument posiadał trzy pieczęcie. Do czasów Kochanowskiego nie zachowała się żadna pieczęć, ale zachowały się późniejsze opisy. Do dziś trwa zagorzała dyskusja na temat autentyczności tego dokumentu. Przeciwnicy autentyczności wskazują na niezgodną stylistykę dokumentu, porównując go do innych aktów Konrada. Piętka w swym artykule Fałszywe, niepewne… tłumaczy te zmiany tym, że dokument był sporządzony przez Krzyżaków. Ostatnio polscy naukowcy oceniają dokument jako autentyk, mimo zastrzeżeń formalnych. Obrońcą autentyczności był między innymi A. Gieysztor.

Dokument 2

Conradus, dux Masoviae et Cuiaviae, castrum Dobrzyń cum suo territorio Magistro Militum Prussiae, contra Prutenos more Livoniensi militaturo, donat.

Konrad, książę Mazowsza i Kujaw, darowuje gród Dobrzyń wraz z swoim terytorium Mistrzowi Rycerzy Pruskich, mającym walczyć przeciwko Prusom zwyczajem inflanckim, obdarowuje.

Wyd. Koch. Nr 266

Literatura: A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza…, s. 157, 159, 161; J. Bieniak, Studia…, s. 10, 36, 61; J. Piętka, Geneza…, s. 44, 45; M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien…,s. 115; J. Piętka, Fałszywe, niepewne…, s. 298, 299; B. Włodarski, Polityczne plany..., s. 30, 32; J. Mitkowski, Początki klasztoru..., s. 77; J. Piętka, Urzędnicy..., s. 130, 158, 160; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne..., s. 122, 155, 169, 174; J. Szymczak, Udział..., s. 22, 29; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32; S. Kętrzyński, Zarys nauki o..., s. 166.

Uwagi: Dokument został spisany na podstawie fotografii oryginału. Wcześniejsi naukowcy(Kujot i Kętrzyński) uważali dokument za podrobiony. Badacze ci zwracają uwagę w szczególności na rozmieszczenie i sposób przywieszenia pieczęci. Piętka pisze ,,brak przy dyplomie pieczęci książęcej, która nie mogła być czwartą z kolei, po której pozostał tylko sznur, pieczęć biskupa Michała znajduję się na pierwszym miejscu, a współwystawcy, czyli biskupa Guntera dopiero na drugim, czwarta mogła być pieczęć kapituły wrocławskiej, a piąta dziekana płockiego[3]”. Jedna z metod przywieszania pieczęci mówi nam o tym, że pieczęć najgodniejszą, najważniejszą przystawiana jest na środku, a pozostałe, mniej godne po prawej i lewej stronie tej pieczęci. Nie możemy stwierdzić jednoznacznie, że akurat czwarta pieczęć należała do Konrada Mazowieckiego. Suponuje się, że pieczęcie te zostały przyczepione w późniejszym okresie. Obecnie dokument uważany jest przez większość naukowców za autentyczny.

Dokument 3

Conradus, dux Masoviae et Cuiaviae, villam Orłów Hospitali sanctae Mariae de Domus Teutonicorum confert.

Konrad, książę Mazowsza i Kujaw, nadaje wieś Orłów Szpitalowi Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego.

Wyd. Koch. Nr 272

Literatura: J. Piętka, Fałszywe, niepewne…, s. 299, 300; M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien…,s. 116; S. K. Kuczyński, Pieczęcie..., s. 273, 274; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32.

Uwagi: Jest to mały dokument pergaminowy. Cechą charakterystyczną tego dokumentu jest to, że pismo jest bardzo zacieśnione i używa się wielu skrótów. Kochanowski i wielu badaczy ówczesnych uważało ten dokument za falsyfikat. Pismo wygląda na późniejsze. Mimo tych zastrzeżeń akt uważany jest obecnie za autentyk.

Dokument 4

Conradi, ducis Masoviae et Cuiaviae, donatio terrae Culmensis, facta fratribus s. Mariae Teutonicorum.

Konrada, księcia Mazowsza i Kujaw, donacja ziemi chełmińskiej dokona braciom Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego.

Wyd. Koch. 295

Literatura: J. Bieniak, Studia…, s. 54, 63; T. Nowakowski, Idee areng…, s. 165-168; J. Piętka, Fałszywe, niepewne…, s. 301, 302; M. Dorna, Przywilej kruszwicki…; A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza…, s. 124, 125; M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien…, s. 116; Konrad Mazowiecki 1187-1247 ze wstępem i komentarzem od redakcji, s. 7-45; M. Dygo, Studia nad początkami..., s. 57-62; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu..., s. 126, 127; J. Piętka, Urzędnicy..., s. 130; T. Jasiński, Kruschwitz..., s. 1-20; J. Szymczak, Udział..., s. 41; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32; H. Łowmiański, Początki i rola polityczna..., s. 265-270.

Uwagi: Wszyscy historycy uważają ten dokument za nieautentyczny. Miał powstać w Italii. Dygo zauważył, że akt ten nie zgadza się z innym aktem Konrada z 1230 roku. Zdanie to potwierdził również Gieysztor oraz Labuda. Ostatnio dokumentu zaczął bronić T. Jasiński[4]. Argumenty przemawiające za autentycznością przywileju kruszwickiego zebrał i opracował w swoim artykule M. Dorna[5].

 

Dokument 5

Conradus, dux Masoviae et Cuiaviae, recognoscit donationem territorii Culmensis Ordini Teutonico a se factam.

Konrad, książę Mazowsza i Kujaw oznajmia, że darował ziemię chełmińską Krzyżakom.

Wyd. Koch. Nr 296

Literatura: A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza…, s. 142; J. Bieniak, Studia…, s. 11, 40, 42, 59; J. Piętka, Fałszywe, niepewne…, s. 306, 307; M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien..., pag, 73-77, 116, nr 39; M. Dygo, Studia nad początkami..., s. 45; J. Piętka, Urzędnicy..., s. 130; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne..., s. 170; J. Szymczak, Udział..., s. 41; W. Semkowicz, Uwagi o początkach..., s. 50; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32; B. Włodarski, Polityczne plany..., s. 43.

Uwagi: Kochanowski korzystał z fotokopii tego aktu. Zachował się w dobrym stanie, posiada tylko dwie plamy. Posiada autograf biskupa Guntera oraz jego pieczęć. Choć w tekście mowa jest o pieczęciach książęcych, fotokopia tego aktu wskazuje na to, że na nim zawsze widniała pieczęć biskupa Guntera. Perlbach uznał ten dokument za autentyczny. Największy problem stanowi data. Piętka przychylił się do spostrzeżeń Dygo i stwierdził, że dokument musiał powstać w 1230 roku. 

Dokument 6

Conradus, dux Masoviae et Cuiaviae, donat Ordini Teutonicorum Castrum Nieszawa cum quatuor villis.

Konrad, książę Mazowsza i Kujaw nadaje Krzyżakom gród Nieszawę z czterema wsiami.

Wyd. Koch. Nr 297

Literatura: J. Bieniak, Studia..., s. 66; J. Piętka, Fałszywe, niepewne..., s. 306; A. Samsonowicz,  Łowiectwo..., s. 230; J. Piętka,  Urzędnicy...,  s. 130; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne...,       s. 168, 171; J. Szymczak, Udział..., s. 41; T. Żebrowski, Zarys dziejów..., s. 32; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu..., s. 120; S. Kętrzyński, Zarys nauki o..., s. 166.

Uwagi: Kochanowski nie mógł dotrzeć do oryginału tego aktu, więc skorzystał z fotokopii. Jest on zachowany w stanie dobrym, choć lekko pogniecionym. Poza tym pismo odpowiada dacie powstania. Wedle Kujota pismo to pochodzi z tej samej ręki co pismo sporządzonego dokumentu dla biskupa Chrystiana. Zachowały się również tylko fragmenty sznurów, na których były przyczepione pieczęcie. Przez dawnych badaczy uważany był za falsyfikat. Dzisiaj nikt nie podważa jego autentyczności.

 

Dokument 7

Conradus, dux Masoviae, unacum filiis suis Bolesalo, Casimiro et Semovito, mediantibus: Wilelmo, legato s. Sedis Apostolicae, Michaele, episcopo Cuiaviae, aliisque spiritualibus, cum magistro Cruciferorum, Hermanno de Salza super castra, villas ac territoria terrarum de Dobrzyń, Nieszawa, Chełmno, Orłów etc., pacta init.

Konrad, książę Mazowsza, z synami swymi, Bolesławem, Kazimierzem i Siemowitem dzięki pośrednictwu legata Stolicy Apostolskiej, Wilelma, Michała, biskupa kujawskiego i innych duchownych zawiera porozumienie z wielkim mistrzem krzyżackim Hermanem de Salza odnośnie grodów, wsi i terytoriów ziem dobrzyńskiej, nieszawskiej, chełmińskiej, Orłowa itd.

Wyd. Koch. Nr 358

Literatura: A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza..., s. 160; J. Bieniak, Studia..., s. 28, 39, 43; J. Piętka, Geneza..., s. 44; S. K. Kuczyński, Pieczęcie..., s. 270-272; J. Karczewska, Ród Pomianów..., s. 276; B. Włodarski, Polityczne plany..., s. 47; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne..., s. 130, 172, 173, 175; J. Szymczak, Udział..., s. 25; S. Kętrzyński, Zarys nauki o..., s. 166.

Uwagi: Tekst został zaczerpnięty z oryginały, który znajdował się w Archiwum Państwowym w Królewcu. Akt posiada trzy pieczęcie; pierwsza to pieczęć biskupa Michała; druga to pieczęć piesza Konrada; trzecia to pieczęć biskupia. Uważany jest za niewątpliwy autentyk.

Dokument 8

Conradus Masoviae, dux Cracoviae et Lanciciae, cum Henrico dicto de Wida, magistro domus Teutonicae in Prussia, certa foedera init.

Konrad książę Mazowsza, Krakowa i Łęczycy, zawiera pewne pakty z Henrykiem zwanym de Widą, mistrzem zakonu domu niemieckiego w Prusach.

Wyd. Koch. 430

Literatura: J. Piętka, Geneza…, s. 44; J. Mitkowski, Początki klasztoru..., s. 79, M. Piber, Służew..., s. 123, 124, 128; J. Piętka, Urzędnicy..., s. 130, 158; Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne..., s. 176, 181; J. Szymczak, Udział..., s. 38, 48; S. Kętrzyński, Zarys nauki o..., s. 166, 167.

Uwagi: Oryginał na początku znajdował się w Bibliotece Tarnowskich w Dzikowie. Akt ten został wydany przez Rzyszczewskiego i Muczkowskiego. Później znalazł się w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. Na podstawie kopii tego dokumentu znajdującego się natomiast w Archiwum Państwowym w Królewcu wydał go i opatrzył krytyką Piekosiński. Na podstawie opisów wydawców wiemy, że dokument ten był opatrzony pięcioma pieczęciami, z których przetrwały tylko cztery. Pierwsza i trzecia przedstawia jeźdźca, po drugiej natomiast nie pozostało śladu. Czwarta zniszczona przedstawia obraz opata, który błogosławi. Piąta pieczęć opatrzona jest w wizerunek Matki Boskiej z Jezusem. W tekście jest mowa o pieczęci biskupa Michała, która (jak podejrzewa Kochanowski) została odczepiona i użyta w celach sfałszowania innego dokumentu.

 

Literatura:

  1. J. Bieniak, Studia nad dziejami ziemi chełmińskiej w okresie piastowskim [w] Rocznik Grudziądzki tom V-VI, Grudziądz 1970
  2. M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986
  3. M. Dorna, Przywilej kruszwicki Konrada Mazowieckiego z czerwca 1230 roku. Przyczynek do genezy państwa krzyżackiego w Prusach [w] Zapiski historyczne, Toruń 2008
  4. M. Dygo, Studia nad początkami władztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226-1259), Warszawa 1992
  5. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Dzieje Mazowsza do 1526 roku. Warszawa 1994
  6. Z. Guldon, J. Powierski, Podziały administracyjne Kujaw i ziemi chełmińskiej w XIII i XIV wieku, Poznań 1974
  7. T. Jasiński, Kruschwitz, Rimini und die Grundlagen des preußischen Ordenslandes. Urkundenstudien zur Frühzeit des Deutschen Ordens im Ostseeraum, Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens Band 63, N.G. Elwert Verlag, Marburg 2008
  8. T. Jasiński, Uwagi o autentyczności przywileju kruszwickiego z czerwca 1230 roku [w] Personae colligationes facta pod redakcją Janusza Bieniaka, Toruń 1991
  9. J. Karczewska, Ród Pomianów na Kujawach w średniowieczu, Poznań-Wrocław 2003
  10. S. Kętrzyński, Zarys nauki o dokumencie polskim w wiekach średnich, Poznań 2008
  11. Konrad Mazowiecki 1187-1247 ze wstępem i komentarzem od redakcji, Łódź 2004
  12. S. K. Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wrocław 1978
  13. H. Łowmiański, Początki i rola polityczna zakonów rycerskich nad Bałtykiem w wieku XIII i XIV, [w] Polska w okresie rozdrobnienia feudalnego pod redakcją Henryka Łowmiańskiego, Wrocław 1973
  14. J. Mitkowski, Początki klasztoru cystersów w Sulejowie, Poznań 1949
  15. T. Nowakowski, Idee areng dokumentów książąt polskich do połowy XIII wieku, Bydgoszcz 1999
  16. M. Perlbach, Preussisch-polnische Studien zur Geschichte des Mittelalters t.I-III., Halle 1886
  17. M. Piber, Służew średniowieczny, Warszawa 2001
  18. J. Piętka, Fałszywe, niepewne i podejrzane dokumenty mazowieckie z pierwszej połowy XIII wieku [w] Przegląd historyczny tom 88, Warszawa 1997
  19. J. Piętka, Geneza mazowieckiej elity feudalnej i jej stan w pierwszym okresie niezależności księstwa (1138-1371) [w] Rocznik Mazowiecki tom VII, Warszawa 1979
  20. J. Piętka, Urzędnicy i świeckie otoczenie książąt mazowieckich do połowy XIII wieku [w] Społeczeństwo Polski średniowiecznej tom I pod redakcją S. K. Kuczyńskiego, Warszawa 1981
  21. A. Samsonowicz, Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 2011
  22. W. Semkowicz, Uwagi o początkach dokumentu polskiego, Lwów 1935
  23. J. Szymczak, Udział synów Konrada I Mazowieckiego w realizacji jego planów politycznych [w] Rocznik Łódzki tom XXIX, Warszawa Łódź 1980
  24. B. Włodarski, Polityczne plany Konrada I księcia mazowieckiego, Toruń 1971
  25. T. Żebrowski, Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976

 

[1] J. K .Kochanowski, Zbiór ogólny przywilejów i wspominków mazowieckich, Warszawa 1919 zwany dalej Koch.

[2] Z. Kozłowska-Budkowa, Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej, Kraków 1937.

[3] J. Piętka, Fałszywe, niepewne i podejrzane dokumenty mazowieckie z pierwszej połowy XIII wieku [w] Przegląd historyczny tom 88, s. 299.

[4] T. Jasiński, Uwagi o autentyczności przywileju kruszwickiego z czerwca 1230 roku [w] Personae colligationes facta pod redakcją Janusza Bieniaka, Toruń 1991.

[5] M. Dorna, Przywilej kruszwicki Konrada Mazowieckiego z czerwca 1230 roku. Przyczynek do genezy państwa krzyżackiego w Prusach [w] Zapiski historyczne, Toruń 2008.

Komentarze

securimage