Emilia (Emily)
Dodano: 2018-03-28 14:23:10

Gry i zabawy żydowskie

1901-01-01 - 2000-01-01

Od początków swej bytności na ziemiach polskich Żydzi stanowili specyficzną grupę narodowo-wyznaniową. Mniejszość ta nie tylko podlegała różnemu od reszty społeczeństwa, prawodawstwu i izolacji ze strony innych obywateli, ale także w pewien sposób sama zamykała się na wpływy z zewnątrz. Sytuacja znalazła swoje odzwierciedlenie zarówno w kwestiach oczywistych, jak wyznawana wiara, czy odrębność językowa, ale również w aspektach związanych z tradycyjną kuchnią, szkolnictwem oraz wychowaniem dzieci. Pryzmatem dla rozważań na temat ostatniej z wymienionych kwestii mogą stać się rzeczy pozornie przyziemne, wnoszące zaś dużą wiedzę w tymże zakresie,  mianowicie zabawki oraz gry dzieci żydowskich.

Analizując powyższą kwestię należy zwrócić uwagę przede wszystkim na wspomnianą już wcześniej odrębność kulturową oraz odmienność w systemie wartościowania poszczególnych elementów. Jednakże istotną sprawą pozostaje także wzajemne przenikanie się części dziedzin życia wyznawców judaizmu z fragmentami kultury polskiej oraz innych mniejszości zamieszkujących Rzeczypospolitą na przestrzeni kilkuset lat. Między innymi z takich powodów gry i zabawy dzieci żydowskich można podzielić na trzy podstawowe kategorie: dydaktyczne, ruchowe oraz te związane z obchodami konkretnych świąt religijnych.

Gry i zabawy dydaktyczne to przede wszystkim aktywności mające na celu ułatwienie zapamiętywania oraz interpretacji poszczególnych fragmentów Tory lub Talmudu, a także naukę logicznego myślenia[1]. Związek zabawy z nauką wskazuje, że były to gry przeznaczone głównie dla chłopców, których wychowywano na uczonych w świętych pismach[2]. Gry dydaktyczne dominowały głównie chederach[3], gdzie poprzez zabawę zachęcano dzieci do nauki alfabetu i czytania.  Popularną rozrywką było tzw. Mosze, czyli zabawa polegająca na odnajdywaniu na przypadkowo otwartych stronach ksiąg, głównie modlitewników, liter tworzących słowo określające nazwę gry. Należało odszukać na danej stronie litery mem, szin i hey[4], lecz zwyciężał ten z graczy, który posiadał je na rogach swojej strony.

 

Dzieci żydowskie w chederze [Wikipedia/domena publiczna].

Zabawą podobnego rodzaju były „Kontrakty”. Celem gry było odnalezienie takich samych liter na początku lub końcu bezpośrednio po sobie następujących wierszy. Kto pierwszy znalazł dwie identyczne litery zyskiwał 100 pkt. Z kolei 3 takie same litery były warte 1000 pkt., czyli tzw. kontrakt. Natomiast dziesięć setek stanowiło „duży kontrakt”. Zwycięzcą zostawała osoba, która zgromadziła najwięcej punktów[5].

Za pewnego typu zabawę można uznać także szyfrowanie. Szczególnie popularne stały się gry powiązane z monoalfabetycznym szyfrem podstawieniowym AtBash (Film), który został stworzony najprawdopodobniej już ok. 500 r. p. n. e. Szyfrowanie polega na zastąpieniu liter alfabetu ich odpowiednikami znajdującymi się w takiej samej odległości licząc od jego końca.

W chederach uczono także umiejętności logicznego myślenia. Pomocą przy tym stawały się wszelkiego rodzaju zagadki, w większości również powiązane z tematyką religijną. Przykładowo:

  1. „Kobieta przed szabatem wpadła w rozpacz - chciała uczcić to święto, ale miała tylko jedną świecę, tradycja nakazuje zaś zapalenie dwóch świec i odmówienie nad nimi błogosławieństwa. Kobieta postawiła więc lustro, aby odbiła się w nim świeca i w ten sposób miałaby dwie. Czy mądrze postąpiła?

       -  Nie, ponieważ w lustrze odbiła się również sama, tak więc były teraz dwie kobiety, a na każdą z nich przypadała i tak jedna świeca.”[6]

 

  1. „Wiele obwarzanków można zjeść na czczo?

                        -Jeden, gdyż po zjedzeniu jednego już nie jest się na czczo.”[7]

 

  1. „Jaki Żyd ma największą czapkę?

                        - Ten, który ma największą głowę.”[8]

           

Drugą, z wcześniej wymienionych kategorii, są zabawy ruchowe. Zazwyczaj podczas tego rodzaju gier dzieci podejmowały próbę pierwszych kontaktów z rówieśnikami. Wyróżnić można m.in. zabawy taneczne, które przeznaczone były zarówno dla chłopców, jak i dziewcząt. Duża część takich aktywności ruchowych jest pozostałością dawnych tańców oraz zwyczajów żydowskich, jak np. Szerele[9].

Odmienną podkategorię stanowią gry mające swoje odpowiedniki w zabawach dzieci innych narodowości. W grze zwanej Badekn dzieci tworzą koła, a jedno z nich wchodzi do środka trzymając chusteczkę. Dziecko wręcza przedmiot kolejnemu i gra zaczyna sie od początku. Zauważalne jest tutaj podobieństwo do polskiej zabawy „Mam chusteczkę haftowaną...”[10]. Analogię można odnaleźć także w zabawach Farblendenysz oraz Kademies, które to w polskiej kulturze określiłoby się odpowiednio, jako ciuciubabkę i grę w klasy.

Jako trzecią kategorię należy przedstawić wszelkie gry i zabawy związane z obchodami świąt upamiętnionych w tradycji judaistycznej.

Najbardziej charakterystyczne nadal pozostają rozrywki związane ze Świętem Świateł, czyli Chanuką[11]. We wspomnianym okresie dzieci bawiły się tzw. drejdlami, czyli czterobocznymi bączkami. Znamiennym pozostaje, że na każdej z czterech ścianek zapisane były poszczególne litery alfabetu hebrajskiego, a mianowicie nun, gimel, hey i szin, odpowiednio początkami słów: niszt (nic), ganc (wszystko),  halb (pół) i szteł (połóż)[12]. Litery określały zasady gry. Każdy z graczy dysponowała określoną sumą żetonów, za które mogły służyć np. cukierki, orzechy czy pieniądze. W zależności od symbolu na drejdlu uczestnicy gry mogli zabrać całą początkową pulę lub jej połowę, dołożyć jeden żeton lub nie wykonać żadnej akcji. Gra toczy się do momentu, gdy jeden z graczy zbierze żetony pozostałych[13]. Rozrywka ta nabrała szczególnego znaczenia, gdy litery zawarte na zabawce zaczęto utożsamiać ze zdaniem „Cud wielki wydarzył się tam.” nawiązującego do wydarzeń z czasów powstanie Machabeuszy.

Popularną rozrywką podczas Chanuki, której poddawali się zarówno dorośli, jak i dzieci, była gra w karty. Mimo że gry karciane uważa się za rodzaj gier hazardowych zabronionych przez religię to zakaz gry nie obowiązuje podczas świąt radosnych, właśnie takich, jak Święto Świateł. Karty żydowskie różnią się od tych tradycyjnych, gdyż doszukiwano się na nich nawiązań do symboliki krzyża. Zazwyczaj robiono je ręcznie i zdobiono literami alfabetu Habrajskiego, postaciami biblijnymi, ale także przedmiotami codziennego użytku, jak np. filiżanki czy imbryki. Wśród Żydów szczególnie popularne stały się gra tysiąca, 66 i pokera[14].

Wyjątkowe pozostają też zabawy odbywające się podczas święta Purim upamiętniającego cudowne ocalenie Żydów przed zagładą zaplanowaną przez perskiego arystokratę Hamana. Podczas obchodów tego święta w synagodze odczytywany jest Zwój Estery opisujący wspomniane wydarzenia. Zadaniem dzieci jest natomiast zagłuszanie imienia Hamana, jego synów i żony przy użyciu specjalnych kołatek i grzechotek. Czasami również dzieci muszą zetrzeć podeszwą butów, napisane wcześniej kredą na podłodze, imię Hamana[15].

Gry i zabawy żydowskie stanowiły istotny element wychowania dzieci. Nie tylko dawały elementarne wykształcenie, ale przede wszystkim podkreślały znaczenie religii w życiu wyznawców judaizmu. Podobnie, jak w innych kulturach miały na celu naukę przez zabawę. Pomimo łatwo dostrzegalnych różnic widoczne są także podobieństwa, które ujawniają się w grach i zabawach mających swoje odpowiedniki w tradycjach przedstawicieli innych wyznań i narodowości.

 

[1] E. Grochowska, Gry i zabawy żydowskie, http://tnn.pl/Gry_i_zabawy_dzieci_żydowskich,3348.html, 15.02.2018 r.

[2] R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Warszawa 2007, s. 83.

[3] Szkoła religijna, w której prowadzono nauczanie na poziomie elementarnym.

[4] R.Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Warszawa 2007, s. 97.

[5] E. Grochowska, Gry i zabawy żydowskie, http://tnn.pl/Gry_i_zabawy_dzieci_żydowskich,3348.html, 15.02.2018 r.

[6] Tamże.

[7] R.Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Warszawa 2007, s. 138.

[8] Tamże, s. 138.

[9] P. S. Zajnwl, Gry i zabawy dzieci żydowskich, Cwiszn 2011, nr 1/2, s. 86.

[10] P. S. Zajnwl, Gry i zabawy dzieci żydowskich, Cwiszn 2011, nr 1/2, s. 86.

[11] Święto trwające 8 dni i upamiętniające zwycięskie powstanie Machabeuszy przeciw Grekom w 164 r. p. n. e.

[12] Polski Słownik Judaistyczny, http://www.jhi.pl/psj/drejdl, 22.02.2018 r.

[13] [Dreidel], http://www.pikinini.pl/dzieciece_pasje/dreidel_tradycyjna_gra_zydowska-1, 22.02.2018 r.

[14] B. Schwarzman-Czarnota, Zagrajmy w sześćdziesiąt sześć, http://www.midrasz.home.pl/2002/wrz/wrz02_1.html, 22.02.2018 r.

[15] E. Grochowska, Gry i zabawy żydowskie, http://tnn.pl/Gry_i_zabawy_dzieci_żydowskich,3348.html, 15.02.2018 r.

 

Bibliografia:

  • Kameraz-Kos Ninel, Święta i obyczaje żydowskie, Warszawa 1997.
  • Lilientalowa Regina, Dziecko żydowskie, Warszawa 2007.
  • Pipe Szmuel Zajnwl, Gry i zabawy dzieci żydowskich, Cwiszn 2011, nr 1/2, s. 83-87.

Strony internetowe:

  • Grochowska Ewa, Gry i zabawy żydowskie, http://tnn.pl/Gry_i_zabawy_dzieci_żydowskich,3348.html, 15.02.2018 r.
  • Polski Słownik Judaistyczny, http://www.jhi.pl/psj/, 15.02.2018 r.
  • Schwarzman-Czarnota Bella , Zagrajmy w sześćdziesiąt sześć, http://www.midrasz.home.pl/2002/wrz/wrz02_1.html, 22.02.2018 r.

 

Komentarze

securimage