Jakub Romaniak (Roman)
Dodano: 2020-09-16 11:52:47

Inauguracja Teatru Polskiego w Poznaniu

1875-09-25 - 1875-09-25

Wstęp.

Stała scena polska z dniem jutrzejszym będzie otwarta, o czém przypominamy publiczności naszéj, która z takiém upragnieniem oczekiwała chwili, gdzie nasze miasto własny będzie miało przybytek narodowéj sztuki1tymi słowami zamieszczonymi w Kuryerze Poznańskim z dnia 24 września 1875 r. dowiadujemy się, że otwarto Teatr Polski w ogrodzie Potockiego w Poznaniu. Ale czym jest Teatr Polski w Poznaniu? Jakie wydarzenia przyczyniły się do jego powstania? Jak wyglądało oficjalne otwarcie? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w poniższym referacie.

Teatr Polski w Poznaniu jest najstarszą instytucją tego typu w Polsce. Założony w 1875 r. działa nieprzerwanie do dnia dzisiejszego. Jak zauważa Stefan Drajewski od początku był uznawany za nasz, czyli wybudowany ze składek poznaniaków, którzy przez kilka lat zbierali pieniądze na ten cel2. Właścicielem teatru są więc de facto poznaniacy. Takie myślenie miało swoje konsekwencje artystyczne. Jak pisze Ewa Guderian-Czaplińska: teatr należał (…) raczej do sfery życia towarzyskiego niż sfery sztuki, zapewniającej swobodę wyborów artystycznych. Publiczność rekrutowała się tylko z tej części narodu, która bywanie w teatrze wpisała w swój kulturalny kalendarz z zastrzeżeniem, że spodziewa się otrzymać dokładnie to, czego oczekuje – a więc poza miłym towarzystwem swoich, także sztukę potwierdzającą społeczny i kulturalny statut mieszczański. Sztuka przeznaczona specjalnie dla tego kawałka społeczeństwa uważana była za sztukę całego narodu3. Jak widać, Teatr Polski w Poznaniu zawsze liczył się i nadal liczy ze zdaniem publiczności4.


Przed inauguracją.

Poznań był jedynym dużym miastem w okresie I Rzeczypospolitej, który nie posiadał stałej, zawodowej sceny. Wszystkie wydarzenia teatralne rozgrywały się w Warszawie, Lwowie czy Krakowie5, a przecież ojciec teatru narodowego, Wojciech Bogusławski, był Wielkopolaninem. Wielu wspaniałych aktorów z okresu rozbiorowego takich jak: Karol Swieżawski, Karolina Gronowiczowa czy Bonawentura Kudlicz pochodziło z Wielkopolski6. Mimo to, aż dwa razy (w 1782/83 i 1815/16) nie udało się Bogusławskiemu stworzenie pełnoprawnej sceny teatralnej. Dopiero w okresie wzmożonej germanizacji udało się utworzenie narodowej sceny w Grodzie Przemysła.

 

Już od 1842 r. domagano się, nie tylko ze strony miasta Poznania, ale także całego regionu utworzenia teatru. Niestety wrogość władz pruskich oraz wewnętrzne konflikty w społeczeństwie uniemożliwiały powstanie sceny narodowej. Dopiero rok 1869 dał nową nadzieję. Otóż w tym roku rząd pruski uchylił tzw. ustawę precedensową, uniemożliwiającą granie spektakli w innych językach niż niemiecki. Dzięki zniesieniu tych przepisów Polacy mogli wreszcie wystawiać sztuki w języku narodowym7. W tym samym roku utworzono Komitet Teatralny, nadzorujący powstanie nowego gmachu teatralnego. Już 13 stycznia 1870 r. zainaugurowano występy stałego, poznańskiego zespołu teatralnego, wspieranego przez mieszkańców oraz Komitet. Grano wówczas w starym miejskim teatrze, znajdującym się na placu Wilhelma (dziś Plac Wolności). Pierwszym spektaklem, który został zaprezentowany Wielkopolanom była ,,Zemsta” Aleksandra Fredry z ,,Prologiem” napisanym przez Władysława Bełzę8.

W następnym roku założono Spółkę Akcyjną, zbierającą oraz zarządzającą funduszem na powstanie gmachu teatralnego. Spółka ta nazywała się ,,Teatr Polski w Poznaniu w Ogrodzie Potockiego”. Nazwa ta przylgnęła do nowo powstałego budynku aż do roku 1949, kiedy powstał konglomerat poznańskich teatrów pod nazwą ,,Państwowy Teatr Polski w Poznaniu”. Warto jednak zaznaczyć, iż określenie to wprowadzało w błąd. Jak pisze Jarosław Maciejewski w książce wydanej z okazji setnego jubileuszu Teatru Polskiego w Poznaniu: nazwa ta od początku była myląca oraz nieścisła, gdyż miejsce, gdzie ów gmach w latach 1973-1975 stawiano, nie było ogrodem i nie należało do hrabiego Bolesława Potockiego, który nawet nie zaliczał się do najważniejszych osobistości spośród tzw. budowniczych teatru. Był jedynie ofiarodawcą gruntu, położonego w innej części miasta (przy ulicy wówczas Królewskiej, teraz Libelta), który to grunt (ogród) sprzedano, aby kupić parcelę (niezbyt obszerny dziedziniec wraz z zaniedbanym budynkiem frontowym) przy ulicy Berlińskiej, dziś 27 Grudnia. Właścicielem tej parceli przed jej sprzedażą był architekt Stanisław Hebanowski, który też w roku 1872 zaprojektował kształt teatralnego gmachu, a w latach 1873-1875 nadzorował jego budowę9. Nazwa ta zachowała się jednak ze względów procedularno-notarialnych10.

 

W 1873 r. położony został kamień węgielny pod budowę Teatru Polskiego (co ciekawe, podobno w fundamentach budynku zakopano na szczęście żabę11). Budowa ta nie miałaby miejsca gdyby nie ofiarność Polaków ze wszystkich trzech zaborów. Dzięki temu powstanie stałej sceny polskiej w Poznaniu stało się wydarzeniem o charakterze nie tylko lokalnym, ale i ogólnokrajowym12. Znamienny jest tu list robotników ze Stanisławowa pod Wrześnią, w którym czytamy, że przesyłają oni datki, ponieważ, dowiedzieli się o jakiś wielachny chałupie murowany, która ma być postajona w Poznaniu i w której Bóg wie jakie cudackie rzeczy bydom udawali13. Na pamiątkę wielkiej ofiarności Polaków na frontonie budynku teatralnego dodano w 1885 r. dumny napis ,,Naród sobie”.

 

Inauguracja.

Jak zauważa Józef Ratajczak Teatr Polski w Poznaniu otwierano trzy razy14. Pierwsza inauguracja miała miejsce w 1870 roku, kiedy uruchomiono zawodowy zespół teatralny. Drugie i trzecie otwarcie miało już miejsce w 1875 roku. 21 czerwca 1875 r. amatorski zespół zorganizował inaugurację samego budynku spektaklem Wąsy i peruka Józefa Korzeniowskiego oraz żywym obrazem Obrona Trembowli. Właściwe otwarcie Teatru Polskiego w Poznaniu odbyło się 25 września 1875 r., wtedy pełnoprawny zespół aktorski rozpoczął oficjalnie pierwszy sezon teatralny. Inauguracyjnym spektaklem stała się po raz kolejny Zemsta Aleksandra Fredry, tym razem z gwiazdorską obsadą. W roli Cześnika obsadzono Józefa Rychtera, Rejentem był Józef Nawarski, a w Papkina wcielił się Karol Doroszyński15. Ten ostatni, wraz z Władysławem Terenkoczy, zostali pierwszymi dyrektorami Teatru16. Przed spektaklem wygłoszono prolog Józefa Kościelskiego. Oto fragment tego tekstu:

 

Niechaj brzmi zawsze tutaj zapał święty

Siłę miłości święconymi usty;

Niechaj stąd będzie na wieki wyklęty

Szatan zwątpienia i robak rozpusty.

 

I niechaj będzie to święte dziedzictwo

Jako Panteon cnoty narodowy,

Na to kapłańskie gmach ten posłannictwo

Dziś błogosławi – Geniusz polskiej mowy!17

 

Od samego początku Teatr Polski promował polskość. Przez widzów był pieszczotliwie nazywany Pudełeczkiem, Pieścidełkiem. Utworzenie polskiego teatru było związane z działalnością poznańskich organiczników, którzy upatrywali, w stworzeniu stałej polskiej sceny teatralnej, metody walki z germanizacją o zachowanie tożsamości narodowej i kulturowej Polaków na ziemiach wielkopolskich. Na deskach teatru grano tylko i wyłącznie sztuki w języku polskim. Na początku wystawiano sztuki ambitne, kierowane do warstwy inteligencko-mieszczańskiej. Z czasem jednak zaczęto coraz częściej wystawiać sztuki lekkie i przyjemne, przede wszystkim komedie, które trafiały w gust mniej wymagającego widza. Powodu, dla którego repertuar był bez ambicji, należy upatrywać w tym, że Poznań nie miał w pełni ukształtowanej widowni teatralnej18. Warto zaznaczyć, że polska inteligencja w Poznaniu w tamtym okresie była bardzo nieliczna, w najlepszych latach osiągała liczbę ok. 800-900 osób na 50 000 miasto19. Głównym odbiorcą sztuk była więc niewykształcona ludność Poznania. Przez to na deskach teatru królowały polskie komedie kontuszowe i domowe, dramaty ludowe oraz wodewile, a także udramatyzowane opowieści ilustrujące epizody z polskiej historii20. Dopiero z czasem miało się to zmienić...

 

Zakończenie.

Historia początków stałej sceny teatralnej w Grodzie Przemysła była bardzo burzliwa i swe korzenia ma w przedsięwzięciach Wojciecha Bogusławskiego z końca XIX wieku. Kiedy, prawie po 100-letnich staraniach, udało się wybudować Teatr stał on się z dnia na dzień symbolem oraz wizytówką Poznania. Inauguracja pełnoprawnego sezonu teatralnego w 1875 r. miała kolosalne znaczenie nie tylko dla Wielkopolan, ale także dla Polaków z pozostałych zaborów. Oto na ich oczach, w Poznaniu powstał symbol wspólnoty narodowej. I symbol ten trwa nieprzerwanie od 145 lat.

1 Kuryer Poznański 1875, nr 219 z piątku 24 września 1875, s. 2.

2 Jerzy Borwiński, Stefan Drajewski, Teatr Polski w Poznaniu, Poznań 2015, s. 78.

3 Ewa Guderian-Czaplińska, Teatralna arkadia, Poznań 2004, s. 9-10.

4 Jerzy Borwiński, Stefan Drajewski, Teatr Polski w Poznaniu, Poznań 2015, s. 78.

5 Jarosław Maciejewski, Jubileusz poznańskiego teatru [w] Teatr Polski w Poznaniu 1875-1975, Poznań 1975, s. 6.

6 Ibidem, s. 6.

7130 lat Teatru Polskiego w Poznaniu 1975-2005 pod redakcją Marty Mielcarek , s. 6.

8 Jarosław Maciejewski, Jubileusz poznańskiego teatru [w] Teatr Polski w Poznaniu 1875-1975, Poznań 1975, s. 7.

9 Ibidem, s. 9.

10 Ibidem, s. 9.

11 Dobrochna Ratajczakowa, Twierdza i teatr [w] 125 lat. Twierdza i teatr. Księga Jubileuszowa Teatru Polskiego w Poznaniu (1845-2000) pod redakcją Krzysztofa Kurka, Poznań 2000, s. 24.

12 Jarosław Maciejewski, Jubileusz poznańskiego teatru [w] Teatr Polski w Poznaniu 1875-1975, Poznań 1975, s. 7.

13 Stanisław Hebanowski, Z kronik Teatru polskiego (1875-1918) [w] Proscenium Teatr Polski w Poznaniu. Sezon 1965/66. 1875-1965 Teatr Polski, Poznań 1965, s. 3.

14 Józef Ratajczak, Życie teatralne Poznania. Część IV. 1975-1918, Poznań 1985, s. 6.

15 130 lat Teatru Polskiego w Poznaniu 1975-2005 pod redakcją Marty Mielcarek , s. 5.

16  Opis pierwszego sezonu działalności Teatru Polskiego został opisany w monografii Krzysztofa Kurka: K. Kurek, Teatry polskie w Poznaniu w latach 1850-1975: repertuary, artystyczne idee, polityczne konteksty, Poznań 2013

17 Józef Kościański, Prolog na otwarcie Teatru Polskiego w Poznaniu (fragment) [w] Proscenium Teatr Polski
w Poznaniu. Sezon 1965/66. 1875-1965 Teatr Polski,
Poznań 1965, s. 54.

18 130 lat Teatru Polskiego w Poznaniu 1975-2005 pod redakcją Marty Mielcarek , s. 6.

19 Odcinek 7: Otwarcie Teatru Polskiego w Poznaniu, 21 VI 1875 [online]. YouTube, 20.01.2016 [przeglądany dnia 13.09.2020 r.]. Dostęp z: https://www.youtube.com/watch?v=V0hri0-vULI&list=PLrQzJ-ljiN0hfj3XG8Bfx76ZjvMW7fpj7&index=7

20 130 lat Teatru Polskiego w Poznaniu 1975-2005 pod redakcją Marty Mielcarek, s. 6.

Komentarze

securimage