Jakub Romaniak (Roman)
Dodano: 2021-03-21 22:46:04

Koncepcje Haydena White’a, Jerzego Topolskiego oraz Paula Rotha na narrację historyczną.

1973-01-01 - 2021-01-01

Wstęp.

Pojęcie narracji historycznej jest niezwykle wieloznaczne. Najczęściej definiuję się ją jako: 1) „opowiadanie” o przeszłości, 2) końcowy produkt pracy historyka, 3) kompetencja, dzięki której historyk bada przeszłość, a następnie tworzy o niej „opowieść” , 4) zbiór tropów i figur retorycznych; swoista „poetyka” wypowiedzi historycznej, 5) odmiana procedury badania historycznego. Badania nad narracją historyczną stały się dominującą problematyką w ramach filozofii i teorii historii począwszy od lat osiemdziesiątych dwudziestego stulecia1. W tym artykule chciałbym pokrótce przybliżyć trzy spojrzenia na narracje historyczne autorstwa Haydena White’a, Jerzego Topolskiego oraz Paula Rotha.

Narratywizm Haydena White’a.

Według White'a historia jest bliższa literaturze niż nauce, ponieważ historyk kreuje przedmiot badań wraz ze sposobami jego konceptualizacji. Autor ten uważał, że narracja historyczna jest kombinacją tropów poetyckich, sposobu zawiązywania wątków, argumentacji i ideologicznych implikacji.

White wyróżnia cztery podstawowe typy strategii eksplanacyjnych, odpowiadającym tropom poetyckim – metafora, metonimia, synekdocha, ironia – które tworzą podstawę myślenia historycznego. Poza tym wyodrębnia on pięć podstawowych poziomów konceptualizacji – kronikę (I poziom; proces selekcji i uporządkowania materiału historycznego dokonuje się według porządku temporalnego), opowieść (II poziom; fakty występujące w kronice tworzą swój początek, środek oraz zakończenie), sposób zawiązywania wątków (III poziom), sposób argumentacji (IV poziom) oraz poziom ideologicznej implikacji (V). Dwa pierwsze poziomy są najbardziej prymitywne w pracy historyka. Przekształcenie kroniki w opowieść tworzy dla historyka szereg pytań na które powinien odpowiedzieć np. co się działo dalej? dlaczego potoczyło się tak a nie inaczej? itd. Pytania te tworzą narracyjną strategię historyka. Odpowiedzi na te problemy mogą zostać udzielone przez sposób zawiązywania wątków, sposób argumentacji oraz poziom ideologicznej implikacji. White w swej teorii wyróżnia cztery sposoby zawiązywania akcji – romans, tragedię, komedię, satyrę, wyrażające archetypowe podejście człowieka wobec otaczającej go rzeczywistości (romans symbolizuje triumf dobra nad złem, cnoty nad występkiem; wyzwolenie człowieka ze świata, w którym był uwięziony przez Upadek; satyra jest odwrotnością romansu; człowiek jest więźniem tego świata aniżeli panem; ludzka świadomość jest za słaba by pokonać ciemne siły śmierci; komedia umożliwia częściowe wyzwolenie się spod skutków upadku; do pojednania sił działowych w świecie dochodzi okazjonalnie, np. przez festiwal; tragedia umożliwia częściowe wyzwolenie się spod skutków upadku; do pojednania dochodzi wtedy kiedy człowiek zrezygnuje z dalszej walki i pogodzi się z zastanym stanem). Analogicznie co do sposobów zawiązywania akcji autor wyróżnia cztery sposoby argumentacji: formistyczną (polega na identyfikacji unikalnych własności badanego obiektu), organicystyczną (przypisanie badanego obiektu do większej całości), mechanicystczną (redukcja perspektywy) oraz kontekstualistyczną (osadzanie zjawiska w szerszych całościach społecznych). Poziom ideologicznej implikacji dzieli się tak samo jak powyższe elementy na 4 typy: anarchizm (szuka empatii bliskiej romansowi), konserwatyzm (dąży do integracji intuicji poznawczych w jedną), radykalizm (szuka praw występujących w historii) i liberalizm (szuka generalnych trendów i kierunków rozwoju). Główną ideą narratywizmu White’a jest uczynienie niezrozumiałego – zrozumiałym2.

Hayden White

Jerzego Topolskiego ujęcie narracji historycznej

Jerzy Topolski zauważa swoisty paradoks narracji historycznej. Otóż prawdziwość wszystkich zdań będących składnikami narracji nie gwarantuje prawdziwości całości. Narracja może być w całości prawdziwa, mimo, że pewne cześć mogą być fałszywe. Autor dostrzega także, że proporcjonalnie większy udział w narracji prawdziwych zdań składowych w porównaniu z inną narracją nie gwarantuje wyższego stopnia prawdziwości tej pierwszej.

Według Topolskiego narracja historyczna składa się z zdań historycznych (artykułowana część narracji), sekwencji zdań historycznych (artykułowana część narracji) oraz obrazów historycznych (niewyartykułowana część narracji). Ponadto wyróżnia trzy warstwy: 1) faktograficzną (jakie historyk przedstawia fakty); 2) perswazyjno-komunikacyjną (jak historyk przedstawia i argumentuje); 3) teoretyczno-ideologiczną (jaka jest świadomość/ideologia historyka; jak myśli historyk)3. Jerzy Topolski wpisuje swój model narracji historycznej w idealistyczną koncepcje nauki autorstwa Leszka Nowaka4.

Jerzy Topolski

Paula Rotha ujęcie narracji historycznej.

Paul Roth uważa, że najlepszą formą wyjaśnienia jest narratywizacja. Wyróżnia trzy cechy narracyjnego wyjaśnienia: nieodróżnialność niezrozumiałego od pozostałych składników narracji tworzących zrozumiałe; posługiwanie się nieustandaryzowaną terminologię w opisie faktów; niekumulatywność poszczególnych narracji o przeszłości. Twierdzi, że historia nie jest fikcją literacką. Według niego nie ma możliwości napisania Uniwersalnej Historii, ponieważ każdy z badaczy ma inne spojrzenie na zastane fakty i wydarzenia. Przez to wpisuje narracje historyczne w paradygmat Kuhnowskiego (różne narracje są dobre, ponieważ przynoszą zrozumienie, gdyż są zakorzenione w powszechnie znanych kodach kulturowych). Sądzi, że dana kategoria interpretacyjna jest prawdziwa, ponieważ jest użyteczna w rozwiązywaniu pewnych problemów. Jego spojrzenie na narrację historyczną najłatwiej porównać do sztucznie wymyślonych konstelacji gwiazd5.

Paul Roth

1Andrzej Radomski, Badanie narracji historycznej. Próba konceptualizacji kulturoznawczej [w] Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F. Historia 56, Lublin 2001, s. 212.

2Krzysztof Brzechczyn, Między nauką z literaturą, czyli debata nad statusem historii. Próba parafrazy [w] Historyka. Studia metodologiczne. Tom 36, Kraków 2006, s. 40 – 44.

3Krzysztof Brzechczyn, Jak narracje wyjaśniają? Wokół Paula A. Rotha koncepcji narracji historycznej [w] Między nauką a sztuką. Wokół problemów współczesnej historiografii, Lublin 2017, s. 82 – 83.

4Idealizacja jest to model teoretyczny przyjmujący określone cechy dla nieistniejących w rzeczywistości warunków, doskonałych w danym zakresie. Odwrotnością idealizacji jest konkretyzacja. Metoda idealizacji najlepiej sprawdza się w naukach przyrodniczych, choć jest też wykorzystywana w humanistyce. Leszek Nowak wykazuje w swym tekście, że humaniści wykorzystują w nauce praktycznie tą samą metodę poznawczą, jaką realizują ścisłowcy. Ów metodę można podzielić na dwa etapy:1) badacz tworzy swego rodzaju własny obraz badanej rzeczywistości, pomijając elementy dlań drugorzędne; 2) badacz wprowadza do swego modelu pominięte elementy, które modyfikują zastany model. Patrz: Leszek Nowak, O skrytej jedności nauk społecznych i przyrodniczych [w] Nauka. Nr 1, Wrocław 1998, s. 11 – 42.

5Krzysztof Brzechczyn, Jak narracje wyjaśniają? Wokół Paula A. Rotha koncepcji narracji historycznej [w] Między nauką a sztuką. Wokół problemów współczesnej historiografii, Lublin 2017, s. 74 – 80.

Komentarze

securimage