Katarzyna Smarzyk (Katte)
Dodano: 2018-08-06 17:19:47

Stalinowski zespół

1924-01-21 - 1991-07-25

Zespół Stalina czy stalinowscy podwładni?

 

Wiek XX wykreował wielu ambitnych przywódców, którzy sprawowali dyktatorską władzę w swoich kraju. Wśród wielu badaczy szczególne miejsce zajmuje Józef Stalin, którzy przetrwał jako jeden ze zwycięzców II wojny światowej i solidnie budował podstawy komunizmu w Związku Radzieckim i krajach podporządkowanych. Zazwyczaj mówi się iż sprawował władzę sam, wydając różne polecenia wiernym sobie ludziom. Choć schemat ten jest usilnie podtrzymywany, to coraz częściej powstają nowe dzieła naukowe, które potwierdzają współpracę pomiędzy Stalinem, a jego zespołem.

Zespół Stalina powstał w latach 20. XX wieku, tuż po śmierci Lenina – jako grupa zwalczająca Lwa Trockiego i Grigorija Zinowjewa. Fenomen zespołu polega nie tylko na ideologii, ale również na osobach, które wchodziły w skład komandy (ros. zespół).Na uwagę zasługuje fakt, iż ów byt przetrwał czystkę, paranoje stalinowskie, przejściowy okres po jego śmierci, a co najważniejsze, zdołał pokierować państwem pomimo braku Józefa Stalina[1]. Zespół tworzyli wpływowi ludzie, którzy byli lojalni wobec wodza, a w szczególności działali razem. Członkowie nie walczyli o władzę, ponieważ sami ją poniekąd sprawowali – m.in. zarządzali wojskiem, koleją, przemysłem ciężkim. 

 

Zespół w zasadzie zmieniał się wraz z upływem lat. Kilku członków drużyny zmarło w połowie lat 30. XX wieku ( Siergiej Kirow, Walerian Kujbyszew, Grigorij Ordżonikidze), inni po zakończeniu II wojny światowej (Michaił Kalinin). Na ich miejsce doszły nowe osoby, jednakże trzon zespołu nie zmieniał się zasadniczo, a były to następujące osoby: Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz, Anatas Mikojan, Klim Woroszyłow, Andriej Andriejew, należy dodać jeszcze Andrieja Żdanowa, Nikitę Chruszczowa, Gieorgij Malenkowa i Ławeientij Berię[2].

Warto podkreślić, że obraz Józefa Stalina dawniej był opierany na tym, co sam o nim pisał Trocki, który uważał przywódcę i jego zespół za niewartą wzmianki grupę polityczną, drwił i ośmieszał zespół. Jednakże w 1927 roku Trocki został wygnany z Moskwy, a dwa lata później z całego Związku Radzieckiego, nie mógł znać członków zespołu tak dobrze,  by móc wiedzieć jakimi ludźmi byli. Niewątpliwie mylił się co do Stalina, który nie był – jak on sam  sadził – (…) miernotą ani wytworem partyjnej machiny, a zespół (…) nieodróżnialnymi od siebie mężczyznami bez twarzy(…)[3].

Kiedy w maju 1922 zmarł Lenin – Józef Stalin był jedynie sekretarzem partii. Lenin miał o nim zdanie wyrobione. Przede wszystkim Stalin i Trocki byli pojmowani jako „wybitni przywódcy”. Jednakże Józef Wissarionowicz był „zbyt brutalny” według Lenina. Natomiast drużyna miała o nim zupełnie inne zdanie. Mołotow mówił, że Józef posiadał bardzo silny charakter – był zdecydowany, utalentowany, przejawiał inicjatywę i widział jaśniej niż inni.  Kaganowicz wspominał, że był jak ze stali, twardy, a jednocześnie spokojny. Umiał się kontrolować, cały czas był zmobilizowany do działania[4].

W zespole Stalina brakowało przede wszystkim intelektualistów, kosmopolitów, Żydów i emigrantów, było za to więcej Rosjan i robotników, co nadawało zespołowy proletariacki charakter, a jej rosyjskość stanowiły podstawę jej legitymacji. Często członkowie, którzy należeli do zespołu, znali się z frontów wojny domowej. Panowała początkowo atmosfera konspiracji, koleżeństwa i prostego humoru, dużą szalę przykładano do bolszewickiej twardości, jako cechy właściwej robotnikom[5].

Czym więc zarządzał zespół, w jakim stopniu na politykę wpływ miał zespół, a jaki Stalin?

 

Zacznijmy od pierwszego wcielonego w życie pięcioletniego planu, dotyczącego industrializacji. Rolnictwo miało zostać poddane kolektywizacji, miała odbyć się ostateczna rozprawa z wrogimi osobami w kraju, jak i za granicą.   Stosowano wówczas bezwzględne środki zastraszające jak aresztowania i deportacje. Szacunkowo podaje się, iż w latach 1930-1931 wysiedlonych zostało cztery miliony ludzi[6]. Podczas kolektywizacji zespół zachwycał się swoim wodzem. Dodatkowo walka z kolektywizacją dała podwaliny pod przyszły Gułag. Równocześnie miejsce miała rewolucja kulturalna, wzorowana na znanym ruchu z lat 60. w Chinach. Dlaczego tak Stalin naciskał na szybką industrializację? Przyczyny można doszukiwać się w zagrożeniu wybuchu wojny, a w szczególności w wojnie z kapitalistyczną Europą[7].  Natomiast zespół podczas planu pięcioletniego pracował na wyjątkowo wysokich obrotach. Członkowie jeździli po kraju, rozwiązywali problemy, sporządzali raporty, które później wysyłali do Moskwy. Mołotow, Kaganowicz i Mikojan odwiedzali najważniejsze  regiony rolnicze – wiosną kontrolowali zasiewy, latem żniwa, a jesienią skup zboża. Zespół nie miał posiadać wiedzy rolniczej, on miał zmuszać miejscowe władze aby wydobywały od rolników jak największe dostawy. Zespół miewał się bardzo dobrze – pokonał przeciwników, cieszył się mocnym poparciem członków partii, a przede wszystkim wdrażał odważny program transformacji społecznej. „Nadszedł heroiczny okres naszej socjalistycznej budowy”[8] jak mawiał Piatakow.  Każdy z nich radował się socjalizmem – oddziały szturmowe kolektywizacji, industrializacji i rewolucji kulturalnej.

Jak wyglądały relacje w zespole?

Na ogół dominowało koleżeństwo i przyjaźń. Wielu członków zwracało się do siebie na ty, zwłaszcza w latach 20. I 30. Wszystko zmieniło się podczas wielkiej czystki. Wracając do zespołu, życie toczyło się głównie na Kremlu, dopóki nie zapanowała moda na budowanie dacz, w  których towarzysze spotykali się. Stalin z towarzyszami, czy nawet rodziną, grali w tenisa, bilard i kręgle, chętnie jeździli na nartach i konno, oddawali się muzyce z gramofonu, śpiewali oraz pili gruzińskie piwo. Co ciekawe, żony i dzieci towarzyszy stanowili ważny element życia towarzyskiego. Uczestniczyły w spotkania, często żony bolszewików należały do partii i robiły karierę – przykładem może posłużyć Polina Żemczużyna, która początkowo pracowała w fabryce perfum, później awansowała na dyrektorkę zakładu i tworzyła radziecki przemysł kosmetyczny. Później odnalazła się także jako komisarz rybołówstwa. Można także przytoczyć Marię Kaganowicz, która kierowała związkiem zawodowym pracowników przemysłu tekstylnego, a Jekaterina Kalinina była wicedyrektorką moskiewskiej przędzalni, a później pracowała w Sądzie Najwyższym[9]. Przykładów można przytaczać bardzo dużo, ale to co najważniejsze to fakt, że żony członków zespołu były też zatrudnione w Ludowym Komisariacie Oświaty, część pracowała w innych sekretariatach jak propagandy, muzealnictwa czy Wydziału Historycznego Partii. Kobiety, jako należące w młodości do rewolucyjnego pokolenia, zachowywały się dosyć swobodnie, większość nie sfinalizowała swojego małżeństwa, prowadzili często otwarty charakter związku, a romanse nie były niczym skandalicznym.

 

 Mimo wszystko Stalin był wobec swojego zespołu podejrzliwy, zwłaszcza do osób nie należących do wewnętrznego kręgu.  Obserwował ich, zachęcał do donosów, zastawiał na nich pułapki i trzymał w niepewności.  Kolektywizacja dała wieśniakom traktory i kombajny, stworzyła kołchozy i uwolniła od groźby ruiny mieszkańców wsi. – tak oficjalnie Komitet Centralny usłyszał od Stalina o sytuacji panującej w latach 30. XX wieku. Ubarwiony obraz kreowany przez przywódcę nie miał odzwierciedlenia w rzeczywistości. Zakazano używania pojęcia głodu. Członkowie zespołu na pewno mieli pojęcie co się dzieje, choć nie każdy w takim samym stopniu.  Mołotow i Kaganowicz wiedzieli najwięcej,  ponieważ często byli oddelegowani w teren aby wydobyć od chłopów zboże. Obydwoje zostali uznani jako odpowiedzialnych za ludobójstwo na Ukrainie tuż po śmierci Stalina[10]. Kalinin dostawał najwięcej rozpaczliwych listów i petycji od ofiar głodu.  Natomiast Woroszyłow w 1933 podczas corocznego przejazdu na południe widział spustoszone pola i stepy(…) wyglądały jak po przemarszu wojsk Czyngis-chana lub białego admirała Kołczaka w czasach wojny domowej(…)[11].

Każdy członek zespołu miał przydzielone ważne zadanie dotyczące polityki zagranicznej. Główne obciążenie brał na siebie sam Józef Stalin i Mołotow, ale także Woroszyłow, Ordżonikidzego i Mikojan, chodź te najważniejsze sprawy, często i najpilniejsze były rozpatrywany przez pierwsze wymienione dwie osoby. Ciekawym aspektem było wysłanie Mikojana na dwa miesiące do Ameryki – zwiedził między innymi fabrykę lodów, fabryki opakowań i ubijnie w Chicago, pojechał do Detroit do fabryki samochodów i osobiście poznał Henry’ego Forda. Jego misja polegała na zapoznaniu się z amerykańskim przemysłem spożywczym i stosowanymi w tym celu technologiami.

 

Kalinin, Andriejew, Żdanow, Chruszczow, Kirow, Beria, Malenkow opiekowali się artystami i naukowcami. Był to proces pojednania radzieckich przywódców politycznych z elitami intelektualnymi i kulturalnymi; symbolem lepszego życia stało się także wybudowane metro w Moskwie, które powstawało pod nadzorem Kaganowicza i Chruszczowa. Choinki noworoczne pojawiły się dzięki inicjatywie Pawła Postyszewa, a perfumy zdominowały rynek dzięki Polinie. Dzięki wyprawie Mikojana w stolicy pojawiły się frankfuterki, lody oraz szampan.

To co stało się później, przerażało radosny zespół. Nastąpiła wielka czystka. Członkowie zespołu wzięli udział w  czystce, tak jak i w kolektywizacji. Był to – według nich –  kolejny etap walki. Według Stalina to wrogowie znajdowali się wewnątrz partii. Być może do takiego myślenia przyczyniło się zabójstwo Kirowa przez rozżalonego byłego członka partii, którego wydalono. Kirow postrzegany był jako bliski przyjaciel Stalina, być może jego strata dotknęła na tyle Stalina, że postanowił działać. Był to także doskonały pretekst do wyrównania rachunków z opozycją. Zespół zaczął się kurczyć. W niełaskę popadł przyjaciel ich, jak i Stalina – Awel Jenukidze, którego ostatecznie stracono[12]. Kolejnym szokiem dla zespołu było samobójstwo Serga. Zaczęły się moskiewskie procesy pokazowe, a idąc krok dalej Stalin chciał rozprawić się z grupą wojskowych do których należał m.in. Tuchaczewski, Jakira i Uborewicz. Oskarżono ich o spiskowanie z trockistami, prawicowcami i niemieckim wywiadem. Ostatecznie ich rozstrzelano. Na kolejnej lupie znaleźli się prawicowcy. Michaił Tomski zastrzelił się, chociaż w liście zapewniał o swojej niewinności. Natomiast Bucharin był traktowany jak marionetka. Wiele osób z procesów pokazywanych zostało rozstrzelanych, część z nich trafiła do łagrów.

 

Podsumowując wielką czystkę wskazuje się głównie Stalina. Jednak za sprawców należałoby także uznać wszystkich, którzy go wspierali w tych czynach – czyli zespół. Prócz sygnatury Stalina, pojawiały się podpisy Mołotowa, Kaganowicza, Woroszyłowa i Żdanowa. Najbliżsi współpracownicy Stalina także jeździli po kraju i nadzorowali aresztowania, a także wykonywali w swoich sektorach czystki.

Podczas II wojny światowej, która dla ZSRR rozpoczęła się wraz z wcieleniem w życie planu Barbarossa,  zachowanie Stalina porównywane było do Iwana Groźnego. Wycofał się w ustronne miejsce i czekał aż towarzysze poproszą go o powrót. Kiedy wódz zniknął, zespół w składzie Mołotow, Malenkow, Woroszyłow, Beria, Mikojan i Wozniesienski wzięli sprawy w swoje ręce. Utworzyli Państwowy Komitet Obrony, na czele którego stanął Beria.  Zespół czasy wojny wspomina jednak, że początek był dobrym czasem – pracowali pełną parą, ufali sobie, ważne sprawy rozstrzygali telefonicznie, bez zbędnych formalności – ogólnie mówiąc panowała braterska atmosfera. Podczas wojny Stalin odpowiadał za sprawy wojskowe, pozostali natomiast za gospodarkę. Malenkow, Beria i Mikojan z Mołotowem stali na czele kierownictwa. Mikojan odpowiadał dodatkowo za zaopatrzenie oraz produkcję uzbrojenia oraz nadal pełnił funkcję komisarza handlu zagranicznego. Reszta z wymienionych wyżej postaci zajmowała się produkcją czołgów, przemysłem atomowym oraz sprawami związanymi z lotnictwem.

Nową wschodzącą gwiazdą był Nikołaj Wozniesienski, który swoją arogancją zrażał do siebie towarzyszy. Beria kierował służbą bezpieczeństwa, łagrami, oddziałami NKWD oraz transportował oddziały i sprzęt na fronty.  Chruszczow zajmował się wprowadzaniem radzieckich instytucji na ziemiach przyłączonych do ukraińskiej SRR, a po wycofaniu Niemców, na terenie całej Ukrainy.  Natomiast Kaganowicz podczas wojny poniósł porażkę. Najpierw powierzono mu ewakuację przemysłu z zachodniej części kraju, później go odwołano ponieważ sobie nie radził. Nastąpiła seria porażek z koleją, którą tak się w latach 30-tych chwalił.  Woroszyłow także wypadł z gry w związku niepowodzeniem na froncie północno-zachodnim, a także w związku z blokadą Leningradu. Podczas II wojny światowej Józef Stalin pokazał swoje bardziej ludzkie oblicze – praca, a raczej współpraca, w zespole szła bardzo dobrze. Z jednej strony Związek Radziecki postrzegany był jako kraj zwycięski, a z drugiej jako zrujnowane państwo, które musi się odbudować po wojnie.

Członkowie zespołu w latach 40, którzy przetrwali  wojnę, cieszyli się względami Stalina. Mołotow jako minister spraw zagranicznych zwiedzał dużą część świata począwszy od San Francisco, po Waszyngton, Nowy Jork, Berlin, aż zawędrował do Paryża i Londynu. Beria podróżował do Teheranu, Jałty i Poczdamu. Woroszyłow pomimo niełaski także podróżował ze Stalinem i Mołotowem. Chruszczow często odwiedzał Polskę, a Mikojan kontaktował się z amerykańskimi sojusznikami – głównie w calach finansowych.  W zespole widać było zmiany; Beria zastąpił Mołotowa jako najczęstszego gościa Stalina, Malenkow uzyskał status pełnoprawnego członka Politbiura, Żdanow został wysłany do Finlandii jako szef Sojuszniczej Komisji Kontroli- chociaż jego wyjazd upatruje się w związku z chorobą Stalina. Wszyscy z przeszłością związaną z Leningradem, a więc Wozniesienski, Kosygin i Kuzniecow szybko awansowali jako pełnoprawni członkowie Politbiura .Nową osobą sprowadzoną do zespołu okazał się Bułganin jako zastępca komisarza obrony. Wierny towarzysz Kalinin zmarł w 1946 roku, Andriejew wypadł z łaski kiedy podupadł na zdrowiu.

Niestety dobra passa została przerwana słowami Churchilla (…) od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem, w poprzek naszego kontynentu opadła żelazna kurtyna(…)[13], które Stalin odebrał jako wezwanie do wojny ze Związkiem Radzieckim. Okres zimnej wojny członkowie zespołu wspominali jako niespokojne i pełne pracy. Zaczęła obowiązywać niepisana zasada, iż członkowie wewnętrznego kręgu nie tworzą sojuszy ze sobą,  a towarzysko spotykać się mogli tylko pod okiem Stalina, w jego daczy lub mieszkaniu[14]. Wraz z pogarszającym się także stanem zdrowia Stalina, Politbiuro w zasadzie prowadziła czwórka osób tj. Beria, Malenkow, Chruszczow i Bułganin, natomiast nieformalnie wspomagali ich Mołotow, Mikojan i Kaganowicz. Stalin jednak dysponował pełnią władzy jak skazywanie na śmierć ludzi, czy wprowadzenie kampanii antysemickiej. Szokującą sprawą dla całego zespołu było wydalenie z partii żony Mołotowa – Poliny, a także podejrzliwość wobec osób związanych z Leningradem – w 1950 rozstrzelano Woziesienskiego i Kuzniecowa. Pod koniec życia przywódcy Związku Radzieckiego, nasiliły się akcje antysemickie, do głośnych wydarzeń zalicza się spisek lekarzy, głównie pochodzenia żydowskiego. Aresztowano wtedy osobistego lekarza Stalina. Zespół coraz bardziej czuł, że zbliża się nowa fala czystki. Wiadomo było, że na wylocie był Mołotow oraz Mikojan, a nawet i pozycja Berii była niepewna. Wszystkich „uratował” udar Józefa Stalina w marcu, który po czterech dniach umarł.

Nim Stalin dokonał żywota, zespół zdążył już stworzyć nowy rząd. Malenkow przewodniczył Radzie Ministrów, Mołotow wrócił na stanowisko ministra spraw zagranicznych, Mikojan sprawdził się jako minister handlu. Beria stanął na czele Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a za wojsko odpowiedzialny był Bułganin. Woroszyłow zajął honorowy urząd prezydenta ZSRR, Chruszczow stał się pierwszym sekretarzem. Zlikwidowano małe prezydium, a duże zajmowały znane osoby: Beria, Bułganin, Chruszczow. Kaganowicz, Malenkow, Mikojan, Mołotow i Woroszyłow.

 

Po pogrzebie czerwonego cara, Beria wypuścił żonę Mołotowa i oczyścił ze wszystkich zarzutów, została ona ponownie przyjęta do partii. Następnie Prezydium doszło do wniosku, ze Gułag trzeba pomniejszyć, a jakość życia w mieście podnieść, a także odciążyć chłopstwo. Naprawy wymagały także relacje z Zachodem, pilne było wycofanie się z kampanii antysemickiej i rusyfikacji rządów w republikach nierosyjskich.  W ramach amnestii zwolniono wielu więźniów niepolitycznych, uniewinniono skazanych lekarzy, zrehabilitowano ofiary sprawy leningradzkiej.

Członkowie zespołu początkowo starali się trzymać razem, ale jak czas pokazał – woleli jednoczyć siły i eliminować każdego przywódcę po kolei. Najpierw przyszedł czas na Berię. Kiedy władzę po nim przejął Chruszczow, reszta zespołu tj. Mołotow, Kaganowicz, Mikojan i Bułganin rozmawiali jak pozbyć się polityka. Jednak ugrupowanie antypartyjne z dnia na dzień malało. Ciekawostką była reakcja społeczeństwa, która nie aprobowała odsunięcia od władzy elit politycznych. Uzyskali oni wręcz status męczenników. Potraktowano ich nader łagodnie -  pozwolono zachować posady, ale poza Moskwą. I tak Mołotow pracował w ambasadzie w Mongolii, a następnie pracował w Komisji Energii Atomowej na Węgrzech. Kaganowicz został dyrektorem fabryki chemicznej na Uralu, Malenkow dostał posadę szefa hydroelektrowni w Kazachstanie. Bułganin oficjalnie nie wypadł z łask, ale został zdegradowany ze stanowiska przewodniczącego Rady Ministrów ( zastąpił go Chruszczow), został usunięty z Prezydium. Woroszyłów odszedł w tym samym czasie co Bułganin.

 

Kłótnie współpracowników Stalina odnośnie odpowiedzialności za zbrodnie wodza trwały aż do śmierci, a nawet dłużej – potomkowie , krewni i obrońcy nadal rozdmuchiwali czyny zespołu. Drużyna wolała zrzucić całą odpowiedzialność na Stalina i ewentualnie na mało lubianego Berię. Ciekawą myśl przedstawiał Mołotow, którzy do samej śmierci podtrzymywał wielkość Stalina, przypisując mu industrializację, utrzymanie partii w jedności oraz zwycięstwo w II wojnie światowej. 

Najdłużej żyjącym członkiem zespołu był Kaganowicz, który odszedł 5 miesięcy przed upadkiem Związku Radzieckiego…

 

Za książkę  Zespół Stalina. Niebezpieczne lata radzieckiej polityki dziękujemy Wydawnictwu Czarne

 

czarne_logo_pelne.png

 

[1] S. Fitzpatrick, Zespół Stalina. Niebezpieczne lata radzieckiej polityki, Wołowiec 2017, s. 8.

[2] Tamże, s. 9.

[3] Tamże, s. 14.

[4] Tamże, s. 42.

[5] Tamże, s. 34.

[6] Tamże, s. 57.

[7] Tamże, s. 60.

[8] Tamże, s. 78.

[9] Tamże, s. 81.

[10] Tamże, s. 98.

[11] Tamże.

[12] Tamże, s. 143.

[13] Tamże, s. 220.

[14] Tamże, s.225.

Komentarze

securimage