Katarzyna Okoniewska (KatarzynaOkoniewska)
Dodano: 2022-02-15 08:05:05

Wybrane materiały ideologiczne i propagandowe Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej

1944-01-01 - 1950-12-31

Wybrane materiały ideologiczne i propagandowe Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut. Przyczynek do badań nad lewicą syjonistyczną w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50)

(Chrzan 2021, ss. 164, fot.)

Autorem publikacji naukowej zatytułowanej „Wybrane materiały ideologiczne i propagandowe Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut. Przyczynek do badań nad lewicą syjonistyczną w pierwszych latach powojennej Polski (1944/45-1949/50)” jest Dominik Flisiak. O pierwszej książce Autora dotyczącej działalności syjonistów-rewizjonistów w Polsce można przeczytać pod linkiem:

https://e-historia.edu.pl/main/articles/show/article:Recenzja-ksiazki-Dzialalnosc-syjonistow-rewizjonistow-w-Polsce-w-latach-19441945-1950--228/.

Tytuł niniejszej monografii sugeruje, że zostały w niej przedstawione dokumenty archiwalne partii syjonistycznej Syjon-Hitachdut z okresu pięciu pierwszych lat powojennych – jak tłumaczy sam Autor: Do maja 1945 r. tereny dzisiejszej Polski zostały wyzwolone z niemieckiej okupacji przez Armię Polską oraz Armię Czerwoną. Wówczas nastąpiła nieudana próba odtworzenia żydowskiej społeczności, która w wyniku Holocaustu została zdziesiątkowana przez siły III Rzeszy i jej sojuszników. Rok 1950 to ostateczne wygaszenie żydowskich partii politycznych w Polsce [s. 7]. Tytuł i zawarty w nim przedział czasowy odpowiadają treści publikacji, jednak rozdziały same w sobie nie są ułożone chronologicznie. W publikacji znajduje się jedna czarno-biała fotografia przedstawiająca Dow Ber Borochowa, jednego z głównych ideologów i założycieli poalejsyjonizmu, czyli lewicowego odłamu syjonizmu.

Autor napisał publikację na podstawie dokumentacji pozyskanej z: Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbauma, Archiwum Państwowego w Kielcach, Archiwum Akt Nowym, Archiwum Instytutu Żabotyńskiego w Tel-Awiwie i Instytutu Pamięci Narodowej. W monografii brakuje szerszych wiadomości na temat samych źródeł i ich edycji. Jak sam Autor pisze, przedstawione archiwalia są w języku polskim, zachował w nich oryginalną pisownię, a w przypadku trudności z ich odczytaniem postawił znak zapytania, uważam jednak, że są to niewystarczające informacje, a sam zapis powinien być ujednolicony, poprawiony pod względem stylistycznym i interpunkcyjnym, by ułatwić odbiór Czytelnikowi. Dodatkowym atutem książki byłyby skany dokumentów, które niestety nie zostały załączone.

Książka składa się ze wstępu, ośmiu rozdziałów (każdy z nich z kilku dokumentów) stanowiących główną treść, wykazu skrótów i bibliografii.

Rozdział pierwszy wprowadza Czytelnika w świat syjonizmu i partii żydowskich. Krótko zarysowana problematyka jest w pełni przystępna dla Czytelnika i przekazuje sedno tematu: począwszy od historii powstania ruchu, przez twórców poalejsyjonizmu, a skończywszy na opisie działalności partii żydowskich.

Rozdział drugi został poświęcony osobie Dowa Bara Borochowa i jego ideologii. W dokumencie nr 2 podkreślono, że: (...) mówimy o wielkości idei borochowistycznej, która nie tylko czynnie wpłynęła na rozwój proletariackiego sjonizmu na świecie, nie tylko przyczyniła się do powstania i kształtowania silnej żydowskiej klasy robotniczej i budowy podstaw Żydowskiej Siedziny Narodowej w Palestynie, ale jest również dzisiaj busolą polityczną naszej partii i Ruchu Robotniczego w Palestynie [s. 26]. (...) Dla żydowskiej klasy robotniczej wielkość Borchowa polega na tym, że przetłumaczył on marksizm na język rzeczywistości żydowskiej [s. 27]. Wielkość Borochowa dla sjonizmu, polega na tym, że wykazał on, iż ruch sjonistyczny i terytorializm palestyński to nie tylko ideały i piękne słowa, ale nieuchronna konieczność żydowskiej dynamiki [s. 27]. Borochow wydał w 1905 r. pierwszą pracę marksistowską w dziedzinie zagadnień narodowych - wprowadził pojęcie „warunków produkcyjnych” kształtujących naród - jego postać jest zatem kluczowa w historii syjonizmu, a treść rozdziału bardzo dobrze i przystępnie odzwierciedla idee tego myśliciela.

Rozdział trzeci przedstawia sześć dokumentów związanych z prawnymi regulacjami umożliwiającymi działalność polityczną. Pierwszy z nich to statut organizacyjny, w którym ustalono nazwę i godło partii, cele i zakres działania, członków partii, władze partyjne, sądy partyjne, komisje rewizyjne, mienie partii i wydawnictwa partyjne. Dokumenty drugi, trzeci i czwarty to kolejno zaświadczenie z Ministerstwa Administracji Publicznej o przyjęciu pisma i Wydziału Społeczno-Politycznego z prośbą o nadesłanie niezałączonego podania oraz ponownie pismo z Ministerstwa Administracji Publicznej – są zbędne i nie wnoszą nic do publikacji. Dokument piąty to krótka historia partii Hitachduth w Polsce. Ostatni przedstawia personalia i charakterystykę członków kierownictwa Partii Robotniczej działającej na terenie Łodzi.

Czwartą część stanowi jedenaście dokumentów mówiących o sytuacji w Palestynie i ruchu syjonistycznym przed powstaniem państwa Izrael. Najbardziej interesujące są pamiętniki Miszmara Haejmeka, który przedstawia etapy odbudowy społeczności żydowskiej w Palestynie. Można w nich przeczytać: Osuszamy bagna Nahalalu. Po jakimś czasie woda będzie ściągnięta i zużyta do irrygacji terenu, a wówczas malaryczne bagna zamienią się w żyzną dolinę (...) Osiedleńcy Nahalal, tak zwani „Moszawniki”- to sami starsi robotnicy, którzy są już w kraju 8-10 lat. Trudno jest nam znaleźć wspólny język z nimi. Mają dziwne i obce dla nas pojęcia. Dużo mówią o „religii pracy” i widzą w niej cały świat. [s. 45] Z grupą 80 ludzi przybyliśmy do stoków gór Karmel i tu zaczęliśmy budować nasze gniazdo, nasz kibuc. Od tego dnia minęło trzy i pół roku. We wspólnej gromadzie i walce, w codzienności szarej, a wesołej zarazem – zrodziły się prawa naszego życia. Wzajemne zaufanie, wolność indywidualna, wyżycie się kulturalne, życie oparte na pracy i swobodzie indywidualnej i gromadnej, wolne od wszelkich więzów tradycyjnych, powstanie nowego człowieka – oto wszystko, co nam towarzyszyło na naszej drodze od N,wej-Szaanan do Nahalal. Teraz udajemy się do Afule. Cały nasz żywy dobytek – to nasi ludzie dorośli i sześcioro dzieci, które urodziły się i rosły wśród nas. Przed nami posuwa się nasz martwy dobytek, załadowany na furę: stare namioty i baraki, a zamykają pochód – osiołek i pies Cydkor, które nam wiernie służyły do dziś [s. 47]. Prócz powyższego można także znaleźć relacje z Kongresu Sjonistycznego, który odbył się w Bazylei w dniach od 9 do 24 grudnia 1946 r. i ocenę działalności Wielkiej Brytanii na terenie Bliskiego Wschodu: Imperialistyczna Anglia, która niejednokrotnie świadomie prowokowała zaostrzenie stosunków żydowsko-arabskich w myśl osławionej zasady „divide et impera” – staje na straży jedności żydowsko-arabskiej! [s. 66]. Bardzo interesującym zapisem są spostrzeżenia Ben-Towa dotyczące Europy zawarte w dokumencie siódmym: Dzisiejsza Europa to otwarta księga historii, z kartami mokrymi jeszcze od krwi, którą napisana jest lekcja o najbliższej przeszłości. Przeczytasz w niej dzieje zagłady, która przyszła jako zapłata za głupotę, ciasnotę umysłu, nienawiść oraz ślepy fanatyzm lekceważący bliźniego i kpiącego sobie z logiki, ze wszelkiej etyki i wartości ludzkich. Ruiny Europy są skutkiem bezmyślnej polityki ludzi, pozbawionych sumienia [s. 70]. Ben-Tow porusza tematykę m.in. ruiny duchowej, z jaką należało zmierzyć się po wojnie: Hitler obiecał, że po 10 latach władzy zmieni Niemcy nie do poznania i zaiste dokonał swego. Jest wielce pouczający ów pochód rozgorączkowanej młodzieży, która wyruszyła na podbój świata, wróciła zaś zwyciężona, złamana na zgliszcza swych domostw [s. 71]. Ruiny Warszawy są skutkiem fanatycznej polityki romantyków, usiłujących uciec od rzeczywistości, którzy chcieli swą bezsilną dłonią powstrzymać bieg historii (...) [s. 72], a także przedstawia swoje spostrzeżenia na temat Polski, Czech i losów syjonistyki. Pozostałe dokumenty zawarte w tej części stanowią krótkie przedstawienie stosunków arabsko-żydowskich w Palestynie oraz twórczość Szaula Czernichowskiego i Chaima Nachmana Bialika.

W rozdziale piątym opublikowano materiały związane z sytuacją międzynarodową w Europie. Czytelnik zapozna się z archiwaliami dotyczącymi hiszpańskiej wojny domowej, sytuacji w powojennej Polsce, a także z antysemicką propagandą związaną z mordem rytualnym.

Część szósta dotyczy sytuacji w państwie żydowskim. Główną treść stanowią „Rozmyślenia porocznicowe”, czyli opis przebiegu pierwszych obchodów związanych z powstaniem Izraela oraz ogólne rozważania na temat spraw ideologicznych, politycznych, ekonomiczno-społecznych, które miały wzmocnić potencjał państwowy. W dokumencie wspomina się postać Michała Mirskiego, członka Komunistycznej Partii Polski, który publikował artykuły antysyjonistyczne, a także J. Lechtera, który krytycznie podchodził zarówno do syjonizmu, jak i państwa Izrael – w treści dokonano krytycznej analizy ich wypowiedzi.

Kolejny rozdział to materiały upamiętniające Holocaust i żydowski antyfaszystowski ruch oporu – łącznie stanowi go siedem dokumentów. Otwiera go informacja o odnalezieniu niezwykle cennego Archiwum Gminy Żydowskiej we Wrocławiu, które zawierało bogatą dokumentację związaną z historią Gminy Żydowskiej we Wrocławiu, gmin śląskich i miejscowości w Poznańskim. Należały do niego m.in.: archiwa rodzinne, akta rabinatu, rękopisy hebrajskie etc. Archiwum przewieziono do utworzonej w 1944 r. siedziby Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Łodzi, która w 1947 r. uległa przekształceniu w Żydowski Instytut Historyczny. Na szczególną uwagę zasługuje kolejna część zatytułowana „Dzieci oskarżają” – jest to przejmujący zapis z okresu okupacji, który opisuje los żydowskiej dziewczynki – Było to w roku 1943. Mnie, bezdomną, wynędzniałą, przygarnęli starzy znajomi rodziców i zabrali do siebie do Warszawy. Dom w którym mieszkaliśmy stał przy samej bramie, wiodącej do getta. Nie zapomnę nigdy w życiu tych krwawych murów i drutów, za którymi byli oni. Moi rodacy. A ja - choć dziecko jeszcze, pojmowałam do głębi ich mękę. Paliła mnie ona w samo serce, jak żelazo, rozgrzane do białości. Te straszne noce, kiedy z oczyma utkwionymi w czerń leżałem i zwijałem się z bólu i grozy, słysząc jęki i krzyki mordowanych Żydów. Duszą moją miotały różne uczucia: rozpacz, ból, niemy protest przeciw tym okrucieństwom [s. 133]. Równie interesująca jest refleksja H. Sznera związana z dniem wybuchu powstania w getcie warszawskim. Jak sam Szner podkreśla, 19 kwietnia to nie tylko dzień hołdu dla bohaterskich żołnierzy żydowskiego ruchu oporu, ale także dzień mobilizacji do walki z wrogiem: Niechże więc dzień 19 kwietnia będzie dniem manifestacji woli narodu: istnieć i rozwijać się nadal, niech będzie optymistycznym akordem, który napawa wiarą, że opór, okazany wtedy, zapuścił głębokie korzenie w naszej psychice narodowej [s. 136]. Ostatnim dokumentem są rozważania na temat antysemityzmu: Antysemityzm jest pewnym zjawiskiem społecznym, określa się go jako chorobę społeczną, która zagraża bytowi biologicznemu i społecznemu Żydów z jednej strony, z drugiej zaś strony demoralizuje te społeczeństwa, w których się szerzy, rozładowuje energię społeczną na niewłaściwych torach, odwraca uwagę od spraw i zagadnień istotnych odbiera zdolność widzenia zjawisk społecznych w właściwych zarysach i właściwym świetle, zaciemnia świadomość klasową i narodową [s. 144]. Część tą stanowi przede wszystkim opis historii rozproszenia Żydów – przedstawienie ich narodu jako elementu pożądanego, zapraszanego przez władców celem rozwinięcia gospodarki swojego kraju. Żydzi cieszyli się sporym doświadczeniem jako kupcy, a dzięki rozległym kontaktom i umiejętnościom zarządzania, odegrali ogromną rolę w życiu ekonomicznym wielu państw. Z czasem jednak zaczęto snuć teorie dotyczące ich szkodliwości – podkreślano ich odrębność i zamiłowanie do rzekomych mordów rytualnych, co doprowadziło do pogromów. Poruszono także tematykę antysemityzmu w Polsce, pisząc: (...) antysemityzm i wystąpienia antyżydowskie to robota reakcji. Reakcja, dla której po zwycięstwie nad faszyzmem nie ma obecnie miejsca w publicznym życiu (...) Reakcja nie przebiera w środkach, a bronią jej to gwałt i sabotaż. (...) Lecz dlaczego wystąpienia antyżydowskie sprowokowane i zainicjowane przez podziemia znajdują rezonans a nie spotykają się z głośnym jednomyślnym i powszechnym oburzeniem całego bez wyjątku społeczeństwa? [s. 149].

Ósmy rozdział stanowią archiwalia związane z zakończeniem działalności Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut w powojennej Polsce. Są to trzy dokumenty: protokół z posiedzenia Centralnego Komitetu Partii odnośnie jego rozwiązania z dniem 25 listopada 1949 r., plan likwidacyjny i protokół z zakończenia działalności Komisji Likwidacyjnej Partii Poalej-Syjon.

W publikacji nie ma żadnego podsumowania, co uważam za poważny brak. Monografia po prostu przeskakuje z rozdziału związanego z zakończeniem działalności Partii Robotniczej Poalej Syjon-Hitachdut na wykaz skrótów. Bardzo przydatna byłaby analiza dokumentów i wnioski, które można wysnuć na jej podstawie – należy wziąć pod uwagę, że po lekturę może sięgnąć osoba nie będąca historykiem, a w takim wypadku ostateczna ocena mogłaby być bardzo pomocna w zrozumieniu tematu.

Reasumując, publikacja jest ważnym wydaniem, ponieważ wiele wnosi do tematyki historii narodu żydowskiego. Podczas lektury ma się nieodparte wrażenie, że książka została opublikowana jedynie z myślą o historykach, co jest dużym minusem, ponieważ siłą rzeczy może trafić do węższego grona odbiorców. Tak interesujący temat należałoby odpowiednio dopracować i ukierunkować na przeciętnego Czytelnika. Mimo wszystko zespół e-historii zachęca do lektury. Książkę można kupić na stronie wydawnictwa Stara Szuflada: https://www.stara-szuflada.pl/Wybrane-material-ideologiczne-i-propagandowe-Syjonistyczno-Socjalistycznej-Partii-Robotniczej-Poalej-Syjon-Hitachdut-p9326.

flisiak.jpg

Komentarze

securimage